Tam na Północy. Węgierska pamięć polskiego września - Csaba Gy. Kiss, Andrzej Przewoźnik

Książka ,,Tam na Północy” jest czymś w rodzaju niezwykłego dowodu propolskiej sympatii zdecydowanej większości węgierskiego społeczeństwa w 1939 roku. Składają się na to świadectwo artykuły madziarskich obserwatorów tragedii polskiego Września: korespondentów, publicystów i polityków, którzy zarówno w reportażach z niejako pierwszej linii, jak i we wspomnieniach pisanych z nieco dłuższej perspektywy, relacjonują obraz tragedii Polski w tamtych dniach. Niezwykłe są te relacje Węgrów, których los rzucił we wrześniu 1939 roku na ziemie polskie, gdzie zastała ich wojna. Różnią się co prawda w ocenach, wyciągają inne wnioski i doszukują się być może innych przyczyn takiego, a nie innego, stanu rzeczy, ale z ich świadectw przebija jedno – wielka sympatia do zmagającej się z bezlitosną machiną wojenną Niemiec Rzeczpospolitej. Co godne podkreślenia, ta madziarska życzliwość ku Polsce i Polakom nie znika nawet wtedy, kiedy czytamy reportaż Elli Megyery, relacjonującej u boku Wehrmachtu obraz tragicznych dni tamtego pamiętnego Września, czy śledzimy wspomnienia Rezső Peéryego, który wkroczył od południa do Polski wraz z nacierającą przez Karpaty armią słowacką.

Premier Węgier Pál Teleki w liście z dnia 24 lipca 1939 roku skierowanym do Hitlera i Mussoliniego oznajmia:Węgry (…) z powodów moralnych nie znajdą się w takiej sytuacji aby rozpocząć działania wojskowe przeciwko Polsce (…). Fakt nie wypowiedzenia wojny Polsce miał ogromne znaczenie dla uniemożliwienia uderzenia armii niemieckiej od południa na Polskę, możliwości przyjęcia 100 – 150 tysięcy uchodźców polskich, zapewnienia im schronienia i normalnej egzystencji aż do19 marca 1944 roku, początku okupacji niemieckiej Węgier. Wszystkie te relacje czy wspomnienia to nie tylko wyraz współczucia bądź litości dla cierpiącego podczas pamiętnego Września narodu polskiego, ale także świadectwo niezwykłego szacunku i hołdu, jaki złożyli w ten sposób Polsce i Polakom za ich prawdziwe bohaterstwo w tych tragicznych dniach Węgrzy rozmaitych wyznań, poglądów czy profesji.